شرایط صدور رای غیابی در دادگاه‌های حقوقی
صدور رای غیابی یکی از پیش‌بینی‌های قانونی برای جلوگیری از بن‌بست در رسیدگی‌های قضایی است. زمانی که شخص علیه دیگری اقامه دعوا می‌کند، مرجع قضایی موظف است طرف مقابل را از جریان دادرسی مطلع سازد تا امکان دفاع فراهم شود. با این حال، عدم حضور یا عدم دفاع یکی از طرفین نباید مانع از احقاق حق و جریان عدالت گردد. به همین دلیل قانون‌گذار در ماده ۳۰۵ قانون آیین دادرسی مدنی، مفهوم رای غیابی را تبیین کرده است.
یک حکم حقوقی زمانی نسبت به خوانده پرونده غیابی محسوب می‌شود که سه شرط اساسی به طور هم‌زمان وجود داشته باشد. نخست آنکه اخطاریه وقت رسیدگی به صورت ابلاغ واقعی به دست خوانده نرسیده باشد. ابلاغ واقعی به این معناست که برگه اخطاریه شخصاً به خود فرد تحویل داده شده و او ذیل آن را امضا کرده باشد. اگر ابلاغ به صورت قانونی انجام شده باشد (مثلاً تحویل به بستگان، الصاق در محل، یا ارسال به سامانه ثنا بدون مشاهده مستقیم شخص)، شرط اول رای غیابی محقق است.
مطلب مرتبط: بیمه بیکاری
شرط دوم این است که خوانده یا وکیل او در هیچ‌یک از جلسات دادگاه حاضر نشده باشند. حتی اگر فرد در یک جلسه کوتاه حضور یابد و سندی ارائه ندهد، رای صادرشده دیگر غیابی نخواهد بود. شرط سوم نیز عدم ارائه دفاعیه کتبی یا لایحه است. اگر خوانده در دادگاه حاضر نشود اما لایحه‌ای در دفاع از خود ارسال کند، دادگاه رای را حضوری تلقی خواهد کرد. تجمع این سه شرط، حق ویژه‌ای به نام واخواهی برای خوانده ایجاد می‌کند.
به عنوان مثال فرض کنید فرامرز دادخواستی جهت مطالبه وجه چک علیه بهرام ثبت می‌کند. برگه وقت رسیدگی به آدرس قدیمی بهرام ارسال و در محل الصاق می‌شود. بهرام از جلسه دادگاه مطلع نمی‌شود، وکیلی معرفی نمی‌کند و لایحه‌ای نیز نمی‌فرستد. دادگاه پس از بررسی مدارک فرامرز، بهرام را به پرداخت مبلغ چک محکوم می‌کند. این رای کاملاً غیابی است و بهرام حق دارد پس از اطلاع، نسبت به آن اعتراض کند.
مطلب مرتبط: استعلام اشخاص ممنوع المعامله
ماهیت واخواهی و تفاوت آن با تجدیدنظرخواهی
واخواهی شیوه اعتراض اختصاصی محکوم‌علیه غیابی است که بر پایه اصل تقابل و حق دفاع عادلانه استوار شده است. هدف از واخواهی این است که به شخص غایب فرصت داده شود تا ادعاها و مدارک خود را به همان مرجعی که رای را صادر کرده ارائه دهد. اصل بر این است که قاضی صادرکننده رای ابتدایی، پرونده را مجدداً و با حضور هر دو طرف بررسی کرده و در صورت صحت ادعاهای معترض، از رای قبلی خود عدول کند.
تمایز اصلی میان واخواهی و تجدیدنظرخواهی در مرجع رسیدگی‌کننده و ماهیت اعتراض نهفته است. واخواهی دادخواست اعتراض به رای غیابی است که حتماً در همان شعبه دادگاه صادرکننده حکم غیابی رسیدگی می‌شود. در مقابل، تجدیدنظرخواهی اعتراضی است که در دادگاه تجدیدنظر استان (مرجع بالاتر) مطرح می‌گردد. همچنین واخواهی تنها حق کسی است که رای علیه او به صورت غیابی صادر شده، در حالی که تجدیدنظرخواهی برای هر دو طرف دعوا در صورت وجود شرایط قانونی امکان‌پذیر است.
مطلب مرتبط: ثبت اختراع
چنانچه فردی نسبت به رای غیابی مستقیماً دادخواست تجدیدنظرخواهی تقدیم کند، مرجع تجدیدنظر پرونده را برای رسیدگی به واخواهی به دادگاه بدوی بازمی‌گرداند. اولویت قانونی با رسیدگی به واخواهی است؛ چرا که ابتدا باید حق دفاع اولیه شخص غایب در دادگاه نخستین ایفا شود و پس از صدور رای جدید، راه برای طرق دیگر اعتراض هموار گردد.
مهلت‌های قانونی ثبت اعتراض واخواهی و نحوه محاسبه آن
قانون آیین دادرسی مدنی برای ثبت واخواهی زمان مشخصی را تعیین کرده است تا از بلاتکلیفی پرونده‌های قضایی جلوگیری شود. بر اساس قانون، مهلت واخواهی برای افرادی که مقیم ایران هستند ۲۰ روز و برای اشخاصی که در خارج از کشور اقامت دارند ۲ ماه است. نقطه آغاز محاسبه این مهلت، تاریخ ابلاغ رسمی حکم غیابی به محکوم‌علیه است.
مطلب مرتبط: غیبت سربازی
شیوه محاسبه مهلت‌های قانونی بر طبق قواعد عام آیین دادرسی انجام می‌شود؛ روز ابلاغ و روز اقدام جزء مهلت محسوب نمی‌شوند. اگر روز پایانی مهلت با تعطیل رسمی مصادف شود، اولین روز کاری پس از تعطیلی، آخرین روز مهلت قانونی خواهد بود. با الکترونیکی شدن خدمات قضایی و فعال‌سازی سامانه ثنا، تاریخ ورود ابلاغیه به حساب کاربری فرد یا تاریخ مشاهده آن، نقش تعیین‌کننده‌ای در شروع این زمان‌بندی ایفا می‌کند.
در صورتی که مهلت ۲۰ روزه یا ۲ ماهه سپری شود، حق واخواهی اولیه از بین می‌رود مگر اینکه معترض ثابت کند عدم اقدام در مهلت مقرر به دلیل وجود عذر موجه بوده است. ماده ۳۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی مواردی را که قانون‌گذار به عنوان عذر موجه می‌پذیرد تصریح کرده است.
مطلب مرتبط: مراحل اجرای احکام مدنی
- بیماری سختی که مانع از حرکت و رفت‌وآمد شخص یا مانع اعزام وکیل شود.
- فوت یکی از والدین، همسر یا فرزندان در زمان جریان مهلت قانونی.
- حوادث غیرمترقبه نظیر سیل، زلزله و جنگ که امکان ارتباط یا تردد را سلب کند.
- توقیف یا در بازداشت بودن شخص به گونه‌ای که امکان دادن وکالت یا ارسال دادخواست را نداشته باشد.
- عدم اطلاع واقعی از مفاد رای به دلیل ابلاغ قانونی و عدم مشاهده ابلاغیه.
چنانچه ادعای عذر موجه مطرح شود، دادگاه ابتدا به صورت جداگانه ادعای مربوط به عذر را بررسی می‌کند. در صورت قبول عذر، قرار قبولی واخواهی صادر شده و دادگاه وارد رسیدگی به اصل ماهیت دعوا می‌شود. در غیر این صورت، قرار رد واخواهی صادر خواهد شد که این قرار قابل اعتراض در مرحله تجدیدنظر است.
مراحل و نحوه واخواهی از رای غیابی به صورت گام‌به‌گام
اقدام برای اعتراض به رای غیابی نیازمند طی کردن تشریفات قانونی ویژه‌ای است. بی‌توجهی به فرم شکل‌گیری دادخواست یا مدارک ضمیمه می‌تواند منجر به صدور قرار رد دادخواست شود. مراحل عملی ثبت این اعتراض به شرح زیر است:
- ثبت‌نام و احراز هویت در سامانه ثنا: گام اول برای هرگونه اقدام قضایی، داشتن حساب کاربری فعال در سامانه خدمات الکترونیک قضایی (ثنا) است.
- جمع‌آوری دلایل و مستندات: معترض باید تمام اسناد، مدارک، شهادت شهود یا دلایلی را که نشان‌دهنده بطلان ادعای خواهان یا عدم اشتغال ذمه اوست، گردآوری کند. اگر واخواهی خارج از مهلت است، مدارک اثبات‌کننده عذر موجه نیز باید آماده شود.
- تنظیم دادخواست واخواهی: فرم دادخواست باید با دقت تنظیم شود. در قسمت خواهان، مشخصات محکوم‌علیه غیابی و در قسمت خوانده، مشخصات محکوم‌له (برنده رای غیابی) درج می‌شود. در ستون خواسته نیز «واخواهی نسبت به دادنامه شماره… صادر شده از شعبه…» قید می‌گردد.
- مراجعه به دفتر خدمات الکترونیک قضایی: متقاضی یا وکیل قانونی او با در دست داشتن مدارک شناسایی، دادخواست و مستندات، به یکی از دفاتر خدمات قضایی مراجعه کرده و دادخواست خود را ثبت می‌نماید.
- پرداخت هزینه دادرسی: هزینه دادرسی واخواهی معادل هزینه دادرسی مرحله تجدیدنظر است (در دعوای مالی ۴.۵ درصد ارزش خواسته و در دعوای غیرمالی بر اساس تعرفه سالانه). این هزینه در زمان ثبت دادخواست در دفتر خدمات قضایی پرداخت می‌شود.
- ارجاع پرونده و تعیین وقت رسیدگی: پس از ارسال الکترونیکی دادخواست به دادگاه صادرکننده رای، مدیر دفتر پرونده را به قاضی شعبه ارائه می‌دهد. در صورت کامل بودن مدارک، وقت رسیدگی جدید تعیین و ابلاغیه برای هر دو طرف ارسال می‌شود.