فرق بازداشت و حبس

تعریف بازداشت و حبس؛ مفاهیم پایه در حقوق کیفری

محروم کردن یک فرد از آزادی شخصی یکی از شدیدترین اقداماتی است که سیستم قضایی برای حفظ نظم عمومی و اجرای عدالت به کار می‌گیرد. با این حال، تمام اشکال سلب آزادی یکسان نیستند و از نظر حقوقی اهداف، مراحل و آثار کاملاً متفاوتی دارند. دو اصطلاح «بازداشت» و «حبس» در ادبیات عامیانه و حتی رسانه‌ها گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما در حقوق کیفری ایران، دو نهاد قانونی کاملاً مجزا با تعاریف و مبانی فنی متفاوت به شمار می‌روند.

بازداشت به معنای نگهداری موقت و محدود کردن آزادی فرد پیش از صدور حکم قطعی دادگاه است. هدف اصلی از بازداشت، تسهیل روند تحقیقات مقدماتی، جلوگیری از فرار یا مخفی شدن فرد مظنون، پیشگیری از امحای آثار و ادله جرم و جلوگیری از تبانی با سایر متهمان یا شهود است. در فرایند بازداشت، اصل بر بی‌گناهی فرد است و سلب آزادی او صرفاً جنبه پیشگیرانه و تامین کیفری دارد، نه جنبه مجازات.

در مقابل، حبس یک مجازات اصلی و قطعی است که پس از رسیدگی کامل قضایی، اثبات جرم و صدور حکم از سوی دادگاه صالح بر فرد تحمیل می‌شود. هدف از حبس، مجازات مجرم، ارعاب عام و خاص، بازپروری فرد و جبران خسارت‌های واردشده به جامعه یا شاکی خصوصی است. در اجرای مجازات حبس، فرض اولیه برائت کنار رفته و مسئولیت کیفری فرد به موجب حکم دادگاه احراز شده است.

فرض کنید فردی به اتهام کلاهبرداری تحت تعقیب قرار می‌گیرد. اگر مقام قضایی برای بازجویی و تکمیل پرونده دستور نگهداری او را صادر کند، این اقدام «بازداشت» نامیده می‌شود. اما اگر پس از طی مراحل محاکمه، دادگاه او را به دو سال زندان محکوم کند، تحمل این مدت تحت عنوان «مجازات حبس» شناخته می‌شود.

مطلب مرتبط: مجازات سوء استفاده از سفید امضا

ماهیت حقوقی؛ قرار تأمین در برابر حکم محکومیت

اصلی‌ترین تفاوت ساختاری میان بازداشت و حبس در «نوع تصمیم قضایی» نهفته است که منجر به سلب آزادی فرد می‌شود. تصمیمات مقام قضایی به دو دسته کلی «قرار» و «حکم» تقسیم می‌شوند و بازداشت و حبس دقیقاً در این دو دسته جای می‌گیرند.

بازداشت موقت، نوعی «قرار تامین کیفری» است. بر اساس قانون آیین دادرسی کیفری، مقام تحقیق (بازپرس یا دادیار) برای تضمین دسترسی به متهم و دسترسی به ادله، قرارهای تامین متعددی را پیش‌بینی کرده که شدیدترین آن‌ها «قرار بازداشت موقت» است. قرارها تصمیماتی هستند که پرونده را به طور قطعی مختومه نمی‌کنند و درباره اصل بی‌گناهی یا گناهکاری تصمیم نهایی نمی‌گیرند، بلکه صرفاً جنبه اداری، امنیتی و تمهیدی در طول مسیر رسیدگی دارند.

حبس، محصول یک «حکم کیفری» است. حکم زمانی صادر می‌شود که دادگاه وارد ماهیت دعوا شده، ادله طرفین را ارزیابی نموده و در نهایت مجرمیت متهم را احراز کرده باشد. حکم کیفری پس از طی مراحل تجدیدنظر یا انقضای مهلت‌های قانونی به قطعیت می‌رسد و برای اجرا به واحد اجرای احکام کیفری فرستاده می‌شود.

اشتباه رایج حقوقی زمانی رخ می‌دهد که خانواده متهم قرار بازداشت موقت را به عنوان مجازات زندان تلقی می‌کنند. قرار بازداشت موقت تا زمان صدور تصمیم نهایی قابل تغییر، تبدیل یا فک است، در حالی که حکم حبس قطعی لازم‌الاجرا بوده و تنها از طریق نهادهای خاصی مانند عفو، آزادی مشروط یا اعاده دادرسی دستخوش تغییر می‌شود.

مطلب مرتبط: قانون مشاعات آپارتمان

وضعیت حقوقی فرد؛ متهم در برابر محکوم

تفاوت در عناوین حقوقی اشخاص، آثار تکالیف و حقوق متفاوتی را برای آنان ایجاد می‌کند. شخص حاضر در بازداشتگاه با شخصی که در زندان دوران حبس خود را می‌گذراند، از منظر موقعیت قانونی در دو وضعیت کاملاً متفاوت قرار دارند.

فردی که در بازداشت به سر می‌برد، قانوناً «متهم» نامیده می‌شود. طبق اصل سی و هفتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل بر برائت است و هیچ‌کس از نظر قانون مجرم شناخته نمی‌شود مگر اینکه جرم او در دادگاه صالح ثابت شود. بنابراین، متهم تحت بازداشت همچنان از تمام حقوق شهروندی بهره‌مند است، مگر آن بخش از آزادی رفتا که به واسطه بازداشت سلب شده است. برای متهم بازداشت‌شده سوءپیشینه کیفری ثبت نمی‌شود و شغل یا وضعیت شغلی او به صورت تعلیق درمی‌آید تا تکلیف نهایی مشخص گردد.

شخصی که به تحمل حبس محکوم شده است، عنوان حقوقی «محکوم‌علیه» یا «زندانی» دارد. اصل برائت درباره این فرد شکسته شده و جرم او با مستندات قانونی به اثبات رسیده است. محکومیت به حبس (بستگی به درجه جرم) ممکن است موجب محرومیت از حقوق اجتماعی، ثبت سوءپیشینه موثر کیفری و انفصال دائمی یا موقت از خدمات دولتی شود.

مطلب مرتبط: جرم هک گوشی

به عنوان نمونه، اگر کارمندی بازداشت شود، تا زمان تعیین تکلیف نهایی نمی‌توان او را اخراج نمود زیرا هنوز جرمی ثابت نشده است؛ اما در صورت صدور حکم قطعی حبس برای جرائم عمدی خاص، مرجع اداری موظف به اعمال قوانین استخدامی و محرومیت‌های ناشی از محکومیت کیفری خواهد بود.

مرجع صادرکننده و مراحل دادرسی کیفری

فرآیند رسیدگی کیفری شامل چند مرحله مجزا از جمله کشف جرم، تحقیقات مقدماتی، رسیدگی در دادگاه و اجرای احکام است. صدور دستور بازداشت و حکم حبس در مراحل متفاوتی از این فرآیند و توسط مراجع قضایی گوناگونی انجام می‌گیرد.

دستور بازداشت در مرحله «تحقیقات مقدماتی» صادر می‌شود. مرجع اصلی برای صدور قرار بازداشت موقت، «بازپرس» یا «دادیار» در دادسرا است. البته ضابطان دادگستری (مانند نیروی انتظامی) نیز در جرائم مشهود می‌توانند متهم را حداکثر تا ۲۴ ساعت تحت نظر نگه دارند، اما ادامه بازداشت مستلزم دستور صریح مقام قضایی دادسرا است. ضمناً قرار بازداشت موقت صادره توسط بازپرس باید به تایید دادستان برسد و در صورت اختلاف نظر، مرجع حل اختلاف، دادگاه کیفری مربوطه خواهد بود.

حکم حبس منحصراً در مرحله «محاکمه» و توسط «قاضی دادگاه» (دادگاه کیفری دو، دادگاه کیفری یک، دادگاه انقلاب یا دادگاه نظامی) صادر می‌شود. دادسرا و بازپرس به هیچ وجه صلاحیت صدور حکم حبس را ندارند و وظیفه آن‌ها صرفاً آماده‌سازی پرونده و صدور کیفرخواست است.

مطلب مرتبط: اذن پدر برای ازدواج

• مرحله تحقیقات (دادسرا): بازپرس / دادیار صدور «قرار بازداشت موقت»
• مرحله محاکمه (دادگاه): قاضی دادگاه صدور «حکم حبس»
• مرحله اجرا (واحد اجرای احکام): قاضی اجرای احکام اجرای «حکم قطعی حبس»

انواع بازداشت و شرایط قانونی صدور قرار بازداشت موقت

قانون‌گذار برای جلوگیری از اعمال سلیقه و سلب ناموجه آزادی افراد، ضوابط بسیار سخت‌گیرانه‌ای را برای صدور قرار بازداشت موقت در مواد ۲۳۷ و ۲۳۸ قانون آیین دادرسی کیفری مقرر کرده است. بازداشت موقت تنها در جرائم خاص و با وجود شرایط مشخص قانونی امکان‌پذیر است.

شرایط قانونی صدور قرار بازداشت موقت

طبق ماده ۲۳۷ قانون آیین دادرسی کیفری، صدور قرار بازداشت موقت تنها در جرایمی جایز است که دلایل، قرائن و امارات کافی بر توجه اتهام به متهم وجود داشته باشد و شامل موارد زیر گردد:

• جرائمی که مجازات قانونی آن‌ها سلب حیات، حبس ابد یا قطع عضو باشد.
• جرائم تعزیری درجه یک تا چهار.
• جرائم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور که مجازات قانونی آن‌ها تعزیری درجه پنج و بالاتر باشد.
• سرقت، کلاهبرداری، اختلاس، ارتشا، خیانت در امانت، کلاهبرداری و سایر جرائم مالی با نصاب‌های مقرر در قانون، در صورت وجود سابقه محکومیت قطعی مشابه.

علاوه بر شرط نوع جرم، ماده ۲۳۸ داشتن یکی از دلایل زیر را برای صدور قرار بازداشت موقت الزامی دانسته است: احتمال فرار یا مخفی شدن متهم، بیم تبانی یا امحای آثار جرم، یا بیم خطر جانی برای شاکی، شهود و شهود پرونده.

مطلب مرتبط: شرایط ازدواج موقت

مدت بازداشت موقت نیز محدود است. بازپرس مکلف است حداکثر هر یک ماه یا دو ماه یک‌بار (بر حسب درجه جرم) نسبت به ابقا یا فک قرار بازداشت تصمیم‌گیری کند. مجموع مدت بازداشت موقت نباید از حداقل مجازات حبس مقرر در قانون برای آن جرم بیشتر شود و در هر حال در جرائم موجب سلب حیات از دو سال و در سایر جرائم از یک سال تجاوز نخواهد کرد.

انواع حبس در قانون مجازات اسلامی

در نظام حقوقی ایران، مجازات حبس تنوع بالایی دارد و قانون‌گذار بر اساس درجه شدت جرم، نوع رفتار ارتکابی و شخصیت مرتکب، عناوین و دسته‌بندی‌های متفاوتی را برای حبس تعیین کرده است.

۱. حبس تعزیری

رایج‌ترین نوع حبس در حقوق کیفری ایران، حبس تعزیری است. قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، مجازات‌های تعزیری را به ۸ درجه تقسیم کرده است که درجه ۱ شدیدترین (حبس بیش از ۲۵ سال) و درجه ۸ خفیف‌ترین (حبس تا ۳ ماه) محسوب می‌شود. تعیین میزان حبس تعزیری در محدوده حداقل و حداکثر قانونی به عهده قاضی دادگاه است.

۲. حبس حدی

مجازات حدی به مجازاتی گفته می‌شود که نوع، میزان و کیفیت آن در شرع مقدس تعیین شده است. حبس حدی در موارد محدودی اعمال می‌شود؛ مانند حبس در بار سوم ارتکاب سرقت حدی یا حبس شخص محارب در شرایط مشخص. میزان و احکام حبس حدی غیرقابل تغییر و غیرقابل تخفیف توسط قاضی است.

مطلب مرتبط: مهلت پرداخت دیه

۳. حبس بدل از جزای نقدی

اگر فردی به پرداخت جزای نقدی محکوم شود و از پرداخت آن امتناع ورزد یا اموالی برای ضبط و وصول بدهی نداشته باشد، به ازای مبلغ مشخصی که قانون همه‌ساله تعیین می‌کند، هر روز بازداشت یا حبس برای او محاسبه می‌شود تا میزان جزای نقدی مستهلک گردد.

۴. حبس تعلیقی و جایگزین‌های حبس

دادگاه می‌تواند در صورت وجود شرایط تخفیف و اصلاح متهم، اجرای تمام یا بخشی از مجازات حبس را برای مدت یک تا پنج سال تعلیق کند. همچنین در جرائم کم‌اهمیت یا افراد فاقد سابقه، قاضی مکلف یا مجاز است از مجازات‌های جایگزین حبس مانند خدمات عمومی رایگان، جزای نقدی یا دوره مراقبت استفاده کند.

نحوه محاسبه و کسر ایام بازداشت قبلی از مجازات حبس

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های تقاطع بازداشت و حبس، موضوع «احتساب ایام بازداشت قبلی» است. هنگامی که متهمی در مراحل تحقیقات اولیه مدتی را در بازداشت موقت یا تحت‌نظر گذرانده و سپس به موجب حکم قطعی دادگاه به حبس محکوم می‌شود، این ایام نباید هدر رود.

مطلب مرتبط: حق انتفاع چیست

ماده ۲۷ قانون مجازات اسلامی صراحتاً بیان می‌دارد که مدت تمام بازداشت‌هایی که متهم پیش از صدور حکم قطعی تحمل کرده است، از میزان مجازات حبس او کسر می‌شود. بر اساس قانون، هر روز بازداشت قبلی معادل یک روز حبس محاسبه خواهد شد.

برای روشن شدن موضوع به این نمونه توجه کنید: فرض کنید فردی در مرحله بازپرسی به مدت ۴ ماه در بازداشت موقت بوده و سپس با سپردن وثیقه تا زمان محاکمه آزاد شده است. پس از رسیدگی در دادگاه، حکم قطعی مبنی بر ۱ سال (۱۲ ماه) حبس تعزیری برای او صادر می‌شود. در زمان اجرای حکم، ۴ ماه بازداشت قبلی از ۱۲ ماه کسر شده و این فرد تنها ۸ ماه باقی‌مانده را در زندان خواهد گذراند.

نکته مهم این است که اگر مجازات نهایی فرد جزای نقدی باشد، روزهای بازداشت قبلی بر اساس نرخ قانونی روزانه محاسبه شده و از مبلغ جزای نقدی کسر می‌گردد. در صورتی که فرد در دادگاه کاملاً تبرئه شود، حق مطالباتی تحت عنوان خسارت ایام بازداشت بی‌جهت طبق قوانین آیین دادرسی کیفری برای او محفوظ خواهد بود.

حقوق قانونی و امکان اعتراض به بازداشت و حبس

مکانیسم‌های حمایتی قانون برای شخص بازداشت‌شده و شخص محکوم به حبس تفاوت‌های بنیادینی دارد، چرا که ابزارهای اعتراض در مرحله تحقیقات با مرحله پس از صدور حکم متفاوت است.

مطلب مرتبط: ممانعت از حق چیست

در خصوص قرار بازداشت موقت، متهم حق دارد ظرف ۱۰ روز از تاریخ ابلاغ قرار، به آن اعتراض کند. مرجع رسیدگی به این اعتراض، دادگاهی است که صلاحیت رسیدگی به اصل جرم را دارد. علاوه بر اعتراض مستقیم، متهم می‌تواند در طول بازداشت درخواست فک قرار یا تبدیل آن به قرارهای خفیف‌تر (مانند وثیقه یا کفالت) را به بازپرس ارائه دهد.

در خصوص حکم حبس، حقوق اعتراضی تابع مقررات تجدیدنظرخواهی و فرجام‌خواهی است. متهم یا وکیل او ظرف ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ رای (برای افراد مقیم ایران) حق تجدیدنظرخواهی در دادگاه تجدیدنظر استان را دارند. پس از قطعی شدن حکم حبس، ابزارهای دیگری نظیر موارد زیر در دسترس قرار می‌گیرد:

• آزادی مشروط: پس از تحمل یک‌سوم مجازات حبس در حبس‌های تا ده سال یا نصف مجازات در حبس‌های بالای ده سال.
• نظارت الکترونیکی (پابند الکترونیکی): در حبس‌های تعزیری درجه پنج تا هشت با دارا بودن شرایط قانونی.
• اعاده دادرسی: در صورت یافت شدن اسناد جدید یا جهات قانونی مصرح در ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری.
• عفو معیاری یا موردی: با پیشنهاد رئیس قوه قضاییه و موافقت رهبری.

جدول مقایسه جامع ویژگی‌های بازداشت و حبس

برای درک سریع و دقیق تفاوت‌های این دو مفهوم قانونی، مشخصات اصلی آن‌ها در جدول زیر با یکدیگر مقایسه شده است:

مطلب مرتبط: دیه حادثه ناشی از کار

سوالات متداول درباره تفاوت بازداشت و حبس

آیا بازداشت موقت جزو سابقه کیفری یا سوءپیشینه فرد حساب می‌شود؟

خیر، بازداشت موقت یک اقدام تامینی در مرحله تحقیقات است و به هیچ وجه سابقه یا سوءپیشینه کیفری برای فرد ایجاد نمی‌کند. سوءپیشینه موثر تنها با صدور حکم قطعی محکومیت به مجازات‌های مشخص در قانون شکل می‌گیرد.

حداکثر مدت بازداشت موقت چقدر است؟

مدت بازداشت موقت نباید از حداقل مجازات حبس مقرر برای آن جرم بیشتر شود. در هر حال، این مدت در جرائم موجب سلب حیات حداکثر دو سال و در سایر جرائم حداکثر یک سال است و مقام قضایی موطف است در فواصل یک یا دو ماهه آن را مرور و تعیین تکلیف کند.

اگر فردی بی‌دلیل بازداشت شود، آیا می‌تواند ادعای خسارت کند؟

بله، بر اساس ماده ۲۵۵ قانون آیین دادرسی کیفری، اشخاصی که در جریان دادرسی بازداشت شده و حکم برائت یا قرار منع تعقیب برای آن‌ها صادر شود، می‌توانند با رعایت شرایط قانونی خسارت ایام بازداشت را از دولت مطالب کنند.

آیا می‌توان قرار بازداشت موقت را با پرداخت پول یا وثیقه آزاد کرد؟

اگر مقام قضایی صراحتاً «قرار بازداشت موقت» صادر کرده باشد، تا زمانی که این قرار فک یا به قرار دیگری تبدیل نشود، امکان آزادی با وثیقه وجود ندارد. اما متهم می‌تواند به صدور این قرار اعتراض کند تا دادگاه در صورت عدم ضرورت بازداشت، آن را به قرار وثیقه یا کفالت تبدیل نماید.